كه آن دانشمند خوارزمى ويرانگريهاى قتيبة بن مسلم باهلى را در خوارزم يعنى زادگاه و زيستگاه خودش شرح داده و آثار ناگوار آن را بر تاريخ و فرهنگ موطن خويش به روشنى باز نموده است . وى در كتاب الآثار الباقية در اين‌باره شرحى نوشته كه بدين‌گونه ترجمه مىشود « 1 » : « چون قتيبة بن مسلم باهلى نويسندگان اهل خوارزم را هلاك كرده و هيربدان آن‌ها را كشته و كتابها و نوشته‌هاى آنها را سوزانيده بود . مردم خوارزم هم امّى و ناآشنا به خط و سواد بار آمدند و هرچه را هم كه برحسب نياز مىگويند همه از روى حافظه است . » و در جاى ديگر از همين كتاب كه به سفر دوم قتيبة به خوارزم اشاره كرده چنين نوشته است « 2 » : هنگامى كه قتيبه بار دوم خوارزم را كه مردمش نافرمان شده بودند گشود اسكجموك را به فرمانروائى آنها بگمارد و تاريخ آنجا هم به شيوهء مسلمانان به هجرى تغيير يافت و چون قتيبه پيش از اين كسانى را كه خط خوارزمى نيكو مىدانستند و از اخبار خوارزميان آگاه بودند و علم خود را به ديگران مىآموختند نابود ساخته و آثار آنها را هم به كلّى از ميان برده بود ، از اين‌رو اخبار آنجا آن‌چنان پوشيده ماند كه به هيچ روى نمىتوان به شناخت حقايق بعد ( ؟ ) « 3 » از اسلام آنجا راهى يافت .

--> ( 1 ) . عبارت بيرونى چنين است : « ثمّ لمّا كان من اهلاك قتيبة مسلم كتبتهم و قتله هرا بذتهم و احراقه كتبهم و صحفهم بقوا امّيين يقولون فيما يحتاجون اليه على الحفظ . . . » الآثار الباقية ، ص 48 . ( 2 ) . عبارت بيرونى در اين مورد چنين است : « و لمّا فتح قتيبة بن مسلم خوارزم المرّة الثّانية بعد ارتداد اهلها ملّك عليهم اسكجموك . . . و انتقل التّاريخ الى الهجرة على رسم المسلمين . و كان قتيبة اباد من يحسن الخطّ الخوارزمىّ و يعلم اخبارهم و يدرّس ما كان عندهم و مزّقهم كلّ ممزّق فخفيت لذلك خفاء لا يتوصّل معه الى معرفة حقايق ما بعد ( ؟ ) عهد الاسلام به . . . » ( الاثار الباقية ، ص 35 و 36 . ( 3 ) . علامت سؤال براى بيان ترديدى است كه براى من در صحت اين كلمهء ( بعد ) حاصل شده . هر چند تاكنون هيچ‌يك از صاحب‌نظرانى كه به اين عبارت بيرونى مراجعه‌اى داشته‌اند بدان توجهى نكرده‌اند ولى همه‌چيز در اين عبارت دلالت بر اين دارد كه در اين كلمه تحريفى روى داده و اصل آن قبل بوده نه بعد . زيرا بيرونى در اين‌جا در بيان اين مطلب است كه پس از آن كه قتيبه دانشمندان و هيربدان خوارزم را كشت و كسانى را هم كه خط خوارزمى مىنوشتند و